Arktyka to obszar położony na północ od granicy koła podbiegunowego, obejmujący część Rosji, Kanady, Norwegii, Szwecji, Finlandii, Alaskę (USA), Grenlandię (autonomiczne terytorium duńskie), Islandię i Ocean Arktyczny. Wszystkie te państwa reprezentowane są w Radzie Arktycznej oficjalnie powołanej na mocy Deklaracji Ottawskiej z 1996 roku. Jej celem jest promowanie, wzmacnianie i koordynowanie współpracy między ośmioma państwami arktycznymi przy udziale rdzennej ludności Arktyki oraz innych mieszkańców regionu.
Kraina wiecznego lodu jest obszarem szczególnie wrażliwym na zmiany klimatyczne. Mimo to państwa regionu intensywnie pozyskują zasoby arktyczne, w tym drewno, węgiel, produkty pochodzenia zwierzęcego oraz ryby. Trwają intensywne poszukiwania oraz wydobycie surowców mineralnych, w tym ropy i gazu.
Środowisko
Arktyka to region leżący na północ od koła podbiegunowego, który obejmuje Ocean Arktyczny oraz wyspy arktyczne, takie jak Ellesmere, Nowa Ziemia i Svalbard. Teren te należą do takich krajów, jak Kanada, Rosja, Szwecja, Islandia, Finlandia, Norwegia, USA (Alaska) oraz Dania (Grenlandia). Jest to wyjątkowe miejsce, które wyróżnia się ekstremalnymi warunkami klimatycznymi, wielkimi pokładami lodu i unikalnym ekosystemem.
Region charakteryzuje się surowym klimatem. Średnia temperatura w zimie może sięgać -30 st. C, a latem 0-10 st. C. Ok. 10 proc. mieszkańców Arktyki to rdzenne społeczności, takie jak Inuici, Saamowie, Nieńcy czy Czukcze. Zdecydowana większość Oceanu Arktycznego pokrywa wieloletni lód morski zwany pakiem lodowym. Tereny nieprzykryte lodem porosła tundra.
Głównymi roślinami są trawy, turzyce, krzewinki, porosty i mchy porastające wieloletnią zmarzlinę, gdzie żyją duże ssaki lądowe, w tym wół piżmowy, renifer karibu czy niedźwiedź polarny. W wodach arktycznych żyje wiele gatunków fok, liczne są ptaki, które latem gniazdują na lądzie, ale żerują w pasie wód przybrzeżnych.
Międzynarodowa współpraca
Z danych amerykańskiej agencji naukowo-badawczej United States Geological Survey wynika, że w regionie Arktyki znajduje się 20-25 proc. niewykorzystanych światowych zasobów ropy i gazu oraz złoża pierwiastków ziem rzadkich i innych strategicznie ważnych minerałów, w tym platyny, palladu, uranu i kobaltu. Dno morskie Arktyki kryje co najmniej 90 mld baryłek ropy naftowej i ok. 1,67 bln m3 gazu ziemnego.
Bogactwo coraz łatwiejszych do wykorzystania zasobów naturalnych powoduje, że państwa arktyczne zaostrzają spór o prawa do ich wydobycia i eksploatacji. Na arenie międzynarodowej ponawiane są wezwania do utrzymania statusu Arktyki jako strefy pokoju, ale sytuację komplikują zachodzące zmiany klimatyczne oraz polityka państw arktycznych. Dotychczasowy model zarządzania tym obszarem podważa stale rosnąca aktywność wojskowa, gospodarcza i naukowa Chin oraz Rosji.
Inne wyzwania polegają na wysuwaniu roszczeń terytorialnych wobec kolejnych obszarów arktycznych. Dlatego wielu analityków zajmujących się problematyką Arktyki podkreśla potrzebę wypracowania nowego modelu zarządzania tym regionem.
Traktaty
Arktyka nie ma tak uniwersalnej umowy o statusie polityczno-prawnym, jak Antarktyda. Traktat Antarktyczny zakazuje działalności wojskowej, promuje badania naukowe i zakazuje eksploatacji zasobów naturalnych. Ustanawia zasady współpracy naukowej i ochrony środowiska. Jego postanowienia są jednak istotne dla Arktyki ze względu na analogie prawne i polityczne.
Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 7 października 2021 w sprawie Arktyki podkreśla, że UE musi przyczynić się do lepszego wielostronnego zarządzania Arktyką, działać na rzecz zrównoważonego wykorzystania zasobów oraz chronić i zachować środowisko Arktyki w zgodzie z jej mieszkańcami. PE uważa, że region północny należy postrzegać jako część północnego sąsiedztwa UE i podkreśla, że służy on jako konstruktywna arena współpracy transgranicznej z Rosją, Norwegią i Islandią oraz innymi obserwatorami.
W listopadzie 2024 Kanada, USA i Finlandia podpisały porozumienie, którego celem jest międzynarodowa współpraca dla wzmocnienia bezpieczeństwa w regionie Arktyki. Przedmiotem porozumienia jest produkcja 90 lodołamaczy polarnych. Umowa jest odpowiedzią na działania Chin i Rosji w Arktyce.
Ochrona Arktyki
W Arktyce działa szereg organizacji krajowych i międzynarodowych. Najważniejszą z nich jest Rada Arktyczna. To wiodące forum międzyrządowe promujące współpracę, koordynację i relacje między państwami arktycznymi, rdzennymi mieszkańcami Arktyki i innymi mieszkańcami Arktyki w zakresie wspólnych problemów regionu, jakimi są w szczególności zrównoważony rozwój i ochrona środowiska. Prawo międzynarodowe stanowi, że wszystkie decyzje Rady Arktycznej muszą być podejmowane jednomyślnie przez państwa członkowskie po starannych konsultacjach z rdzennymi mieszkańcami Arktyki.
W skład Rady Arktycznej wchodzą m.in. organizacje reprezentujące rdzenne ludy Arktyki. Kluczowymi elementami rady są grupy robocze. Głównym celem Arctic Monitoring and Assessment Programme (AMAP) jest monitorowanie i ocena zanieczyszczenia środowiska i zmiany klimatu w Arktyce. Natomiast Protection of the Arctic Marine Environment (PAME) odpowiada za monitorowanie i projekty badawcze dotyczące ochrony i zrównoważonego użytkowania Oceanu Arktycznego.
Inną grupą roboczą Arctic Council jest Sustainable Development Working Group (SDWG), której celem jest m.in. promowanie zrównoważonego rozwoju regionu. Projekty dążą do poprawy warunków społecznych, ekonomicznych i środowiskowych, w których żyją mieszkańcy Arktyki. Grupa zajmuje się takimi tematami, jak kultura, ekonomia, zdrowie, edukacja, infrastruktura, rozwój miast i nierówności społeczne.
